Еңбек нарығы дамыған елдердің макроэкономикаға көз қарасы: даму және қысқа мерзімге болжамдар

         Еңбек нарығының тұрақтылығын сақтау мемлекеттің экономикалық дамуының негізі. Соңғы  кезде бүкіл  әлем нарығындағы  жайттарға қарасты тез  уақытта экономиканың орынына қайта келуі қорғаншақтық тудырып  отыр.

         Сондай-ақ, жақында таратылған ЭЫДҰ (OECD Employment Outlook 2015) жұмыспен қамтуды шолуға сәйкес, бұрында қаржы дағдарысынан туындаған жұмыс орындарының жабылуы мен ЭЫДҰ елдерінде жұмыспен қамту қызмет тым баяу өсуде. 15 және одан жоғары жастағы жұмыспен қамтылған үлесі 2007 жылдың  4 тоқсанына  қарағанда, 1,4 пайыз төмендеген. Болжамалы, тап осы айрылыс 2016 жылдың 4 тоқсанына қарай 1 пайызға қысқартылмақ, бұл аз дегенде қосымша  ретінде 11 миллион адамға жұмыс орнының болмауы. Қазіргі уақытта, осындай айрылыс еуропалық елдерде ықтимал, осылайша Греция, Ирландия және Испанияда  (10,8,  9,6 және 9,7 пайызға сәйкес). Теңестіргенде,  Чили, Израиль және Түркия  елдерінде  бұл мағына 5 пайыз ретін құрастырады, ал осы кезде  Германия, Венгрия және  Польшада  жұмыссыздық дағдарыс кезіндегіден де төмен.

         Осылайша,   жұмыссыздық 2016 жылдың соңына дейін едәуір жоғары болып қалмақ. Осы кезеңде,  ЭЫДҰ  елдерінде  жұмыссыздардың реттік саны 43 миллионды құрады. Жұмыссыздық деңгейі 7,1%, дағдарысқа дейін 1,6  пайызға жоғары. 2015-2016 жылдар бойы осы деңгей аздап төмендей бермек, ал  2016 жылдың  4 тоқсанында 6,5% дейін қысқартылмақ (20% артық деңгейде қалатын Грецияны қоспағанда).

         ЭЫДҰ елдерінің сарапшыларының есептеуі бойынша ұзақ мерзімді жұмыссыздық  әрі қарай да жоғары өспек. Орташа  алғанда ЭЫДҰ  елдерінде  үш адамның  ішінен  бір  адам  12 айдан аса  жұмыс орынын  таба аламайды.  2007 жылдың 4 тоқсанымен салыстырғанда осы  топтың  көлемі 77,2% өскені байқалады, сондықтан осындай көптеген уақыт жұмыссыз жүрген үлкен топты  жұмыспен қамту және жұмыс күшінің қатысу деңгейі жағымсыз жағдай тудырама  деген қауіп бар.

         ЭЫДҰ сарапшылары өнеркәсіпте және құрылыста жұмыс орындары қайта қалыпына келуі алаңдатады. Осы жұмыс орындары ешқашан   жаңғыртылмайды деген жоғары ықтималдық бар. Негізгі жаңа жұмыс  орындары тек қана жоғары білікті және біліктілігі төмен жұмысшыларға қалыптаспақ, осылайша орта білікті мамандар іске қосылмайды. Сонымен  қатар,  айтылып отырған  жұмыс орындар қызмет  көрсететін  салада болмақ, атап  айтқанда көтерме және бөлшекті саудада, әсіресі тамақтанатын және  өмір сүру салаларда ұсынылмақ.

         Сонымен  қоса, салыстырғанда жалақының өсімі төмен болмақ, қалайда оның жоғары өсуі дағдарыс кезеңнен бәсеңсіді, әсіресе  еуразиялық аумақта.

         Бірақ, бұл жағдай тек табыстарының деңгейі жоғары елдерге қатысты. Казіргі уақытта, Қазақстан әзірге ЭЫДҰ-ға кірмеген, бірақ белсенді түрде кіруге тырмысады. Табыстарының деңгейі жоғары елдердін тәжірбиесінен  қандай сабақ алуға  болады?

         Біріншіден, бұрын тауар өндіретін секторларда қысқартылған  жұмыс  орындары сирек қайтадан құрылады. Бұның себебі бірлік өнімдердің шығындарын қысқартылуының қажетігі (әрине, Қазақстан үшін жаңа), және жаңа түрде өнім шығаруға жергілікті кәсіпкерлердің көптеген әкімшілік кедергілерінің болғаны шектеулі мүмкіншіліктері және шетелдік өндірішілермен бәсекелесетін жағдайда емес, олар біріншіден масштабты өндірістің әсерінен ұтып отырғандар. Сонымен қоса, қазақстандық өндірушілерлерге орналасқан экономикалық жағдайда дағдылануға және қалыптасуға  біраз  уақыт қажет.

     Осылайша, дағдарыс  кезеңде мемлекет жұмыспен қамтуды қолдауы ең маңызды  мәселе. Мемлекеттің әлеуметтік қызметін абстрактландырып және  оның экономикалық кызметін бағдарлап біріккен бюджеттің кірісімен, жұмысшының жұмысының жүзеге асыра қосымша бағасының өсуімен  және бір неше жыл тиісті салық  төлеуін дисконттау мемлекет кірісті болады. Бұның орындалуы, жұмыссыздықты қолдау маңызды біраз уақыт шығын әкелседе, бірақ көптеген жылдар бойы бюджетке түскен тікелей және жанама салықтар бүтіндей бұл соманы жабады.

         Екіншіден, едәуір жұмыссыздықтан арылу қаржылау шамасының жетпеушілігі  жұмыс іздеудегі тұрғындарды формалдық секторда жұмыс таба алмауы үміттерін жояды және мүлдем еңбек нарығынан шығып  экономикалық талапсыз тұрғын мәртебесіне кіреді (мысалы, үй шаруашылығы немесе қосалқы шаруашылықпен айналасу) небір формалсыз экономика секторына кіріп, дербес қолы бос болмайтын  дәрежеге жетпек. Экономиканың әл-әхуалы түсініксіз жағыдайда әрбір мамандықтың болашағын анықтау түсінігінің болмағаны және қай бір мамандыққа өздігінен жаңадан дайындық өтуі қауіпті болмақ.

         Үшіншіден, бұл мәселенің теріс жағы да бар. Жалпы еңбек өнімділігін қолы бос болмаушылыққа мемлекеттің қатысуы жағымсыз әсер әкелмек. Қисыны бар, бәсекелеске қабілеттілігі жоғары кәсіпорындар дағдарыс кезеңінде сұраныстың төмендегенін жалпы өздігінен игере алады. Қағида бойынша, қала құрылымы және  жүйе ұйымдастыру салаларға, не банкроттық және жаппай жұмыстан шығару жағдайдағы кәсіпорындарына қолдау көрсетіледі. Бірақ, таза нарықтық экономика жағдайда, мұндай кәсіп орындардың тіршілігін нарықтың еркіндігіне жібергенде – бизнес иелері жоқшылыққа ұшырап, жұмысшылар босатылып не мүмкін басқа жұмыс орнын тауп, өз бизнесін ашып, немесе тіпті табысы жоғары аймаққа тұратын жерін алмастырмақ.

         Осы көз қараста, мемлекеттің қаржылай қолдауы зиянсыз теңгерімнің үстінде жалпы саланың жағдайына баяндалмақ және оның әрі қарай перспективалы дамуын сәйкес. Егерде мемлекеттердің өнімділігін арту динамикасына  көз салсақ, 2009 жылғы дағдарыс жоғары әлеуметтік ролдегі  мемлекеттердің төмендеуі жалпы экономиканың маңызы екіден бес пайызға дейін құрады.

Сонымен, мысалы, белгілі әлеуметтік қолдауы жоғары деңгейдегі скандинав елдері. 2009 жылы өнімділіктің төмен түсуі Финляндияда -5,2%, Швецияда- 3%. Басқа елдерде, әлеуметтік қорғаныс деңгейі жоғары елдердің төмендегені осылайша: Германияда – 3,1%, Ұлыбританияда - 2,4% және т.б. 2009 жылы, сол кезеңде жалпы шартпен нарықты экономика деп саналған АҚШ  елдерінің өнімділігі - 3.1% өсті, және осы  көрсеткіш бойы АҚШ  үшінші орында тұр.

         Сонымен, деңгейі төмен салаларды демеу жалпы экономиканың дамуына негативтік көрсетпек. Осыған  байланысты, «Жұмыспен  қамту  проблемалары жөніндегі ақпараттық-талдау орталығының» АҚ болашақта жұмыспен қамту көз қарасы экономикаға мемлекеттің араласуының   тиімділігінің  бірнеше  зерттеу жұмысын  жүргізуі  болжанады.

28.10.2015
271