Мемлекет халықты жұмыспен қамтуға жәрдемдесу және оның тиімділігінің рөлі туралы

Экономика жаңалықтарын қадағалап отырғандар, өзіне сөзсіз белгілеп қойған болар,  соңғы жылдары  мемлекеттің экономикаға  араласуы көрікті  өсіп отырғаны.   Аздаған экономистер таза түріндегі нарықты экономиканың тиімді екеніне сөз салады. Әрине, нарық заңдарын ешкім жоймаған, бірақ  жаһандану тез өсу жағдайында және әр мемлекеттің жәй-күйі тең емес  болғанынан үкіметтері өздерінің экономикасын және халықты жағдайсыз сыртқы жағдайдан қорғау үшін әртүрлі шараларды қолдануға мәжбүр. Олар  қаншама дәлелді және тиімді екенін, әр бір  жағдайда жете түсіну керек. Қазір де, дүниежүзілік сауданың күннен күнге қысқаруын ескерсек, табыстарының деңгейі жоғары және дамудағы елдердің импорты және экспорты қарқын төмендеумен, әлде көптеген ішкі тұтынысқа ыншаландыру ең тиімді болуы заңдылық. Ақыры соңында, табыстарының деңгейі жоғары елдердің көпшілігі   басым бөлігі үй шаруашылықты тұтынуы  жалпы ішкі өнімді қалыптастырған. Мысалы, толықтай жалпы Экономикалық ынтымақтастық және дамыту ұйымдағы елдерде бұл мәні 62%,  ал  жеке елдерде  оданда  жоғары Грецияда (72%), Түркияда (69%), Мексика және  Америка Құрама Штаттарында (68%), Ұлыбританияда (65%) және сонау Норвегияға дейін (41%) құрайды.

От басының еңбек  ақылары үй шаруашылықтың кірісіне кіретінін ескере  отыра, экономикалық және әлеуметтік салаларының тұрақтығына зор назар   аударатын жұмыспен қамту екені таңғалдырмайды. Сонымен, соңғы бес жылдың  ішінде  Экономикалық ынтымастық  және  дамыту ұйымдағы  елдердің  үкіметі жұмыспен қамтуды қолдауы орташа алғанда 1,5%, жалпы ішкі өнімді қалыптастыруы мысалға келтіргенде Еуразиялық одақтастықта 200 млрд. евро құрайды, немесе бір тұрғынға 400 евродан шығады.

Бұл шығындар белсенді және белсенді емес жұмыспен қамтуға жәрдемдесу шарасынан қалыптастырылады. Деген мен әрбір сілтемеге қарасты, көп  елдердің  қаншама формализациялық деңгейінің қолданылуы, мақсатты  санатты  тұрғындар және қарастырып жасалған әрбір жағдайдағы шарттарға байланысты тиімді болмақ. Осыған байланысты сұрақ туындайды: сол немесе басқа қолдау шарасы қаншалықты тиімді?

Осы  сұраққа  жауап  беру үшін бірнеше мемлекеттің  сарапшылары және экономистері мамандырылған  зерттеу  өткізген және әліде де жүргізу үстінде, зерттеу нәтижесіне қарай мемлекеттік бағдырламаларға өзара өзгерістер енгізілмек. Сонымен, зерттеу көрсеткіштердің ең басты бағалауы – бағдарламаға қатысқандар  жұмыспен қамтылады екен, мамандардың қорытынды шығаруы, арызданушылардың -48%  бағдарламаның  соңында  аз  уақыт  мерзімде,  нақты  айтқанда  бір  жылға жетпей  жұмыска кіреді,  ал  -35%  бұл  мәселе  бір, немесе екі жылға созылмақ, -18% тек  қана  екі  жылдан  соң жұмысқа кіреді.

Қазақстан үшін әзірге басқа зерттеулер жүргізілмеген, бірақ «Жұмыспен  қамту проблемалары жөніндегі ақпараттық-талдау орталығы» АҚ мамандарының жасаған мониторингілеу нәтижесінде,  2014 жылы -86%  аса   әлеуметтік келісім шартқа  қолдарын қойған, арызданушылардың ішінде (167 мың адам) халықтың жұмыспен қамту қызметінің бағдарламасы бойынша жұмыспен қамтамасыздырылған, соның ішінде -70% тұрақты жұмысқа орналыстырылған.

Еуропалық мемлекеттерде еңбек жасағысы келмегендермен және жұмыссыздықтың жәрдемақысын алушылар ортасында өте өзекті бағдарламада әлеуметтік төлемінен ажырату, бірақ бұл жағдай арызданушыға біраз уақыттан соң байыпты әсер бермек. Айырықша мамандық деңгейін  көтеру бағдырлама басында аса жетістіксіз болғанымен бірақ  біраз  уақыт  өте жақсы нәтиже көрсетеді.

Бұл  таңғалдырмайды, айтатындай деңгейі жоғары  және  тәжірибиесі мол  жұмысшы кез келген  жұмыс  орынында  және білім дәрежесіне сәйкес болмағанда көп отырып қалмайды. Есте қаларлық, мемлекеттік жұмыс секторының субсидиясы тапшы болғаң жағдайда,  барлық кездерде   жағымсыз әсер береді.

Жұмыссыздарды шағын топ бөлгенде, жастар мен қарт адамдарға қарағанда өзгеше еңбек нарығындағы белсенді бағдарламаларға зор қызығушылық білдіретін  әйелдер және ұзақ уақыт жұмыссыз жүргендер. Халықаралық еңбек ұйымдастырушылардың мәліметтеріне сәйкес Еуропалық одаққа кіретін  мемлекеттерде  жұмыссыз жастардың деңгейі -20,4% (әлде жоғары қалпында қалмақ) төмендеген,  ал кейбір елдерде -50% дейін (Греция және  Испания -48,6% , 48,8%  2015 жылдың шілде- тамыз айларына сәйкес  келеді).

Қазақстанда жастардың жағдайы жақсырақ, 2014 жылдың қортындысы бойынша жастардың ортасындағы жұмыссыздық -4,5% құрады, бұл 2010 жылдың -0,7% деңгейіне төмендеген. Осының түсініктемесі деп есептелетін, біріншіден, білім беру жүйесі және еңбек нарығындағы жұмыс берушілер жағынан интеграцияның жалғасуы, екіншіден –жұмыспен  қамту мемлекеттік бағдырламаны  іске  асыруы.

Осылайша, тәжірбие бойынша, жұмыспен қамту мәселеге арналған үкіметтің бағдарламалары тереңінен дамыған, не бары тиімділігі жоғары   болмақ. Сондықтан, еңбек нарығының бұдан әрі дамуының  перспективалық жолының бірі жұмыспен қамтуды қолдау шарасын одан әрі дамыту және әр тараптандыру болып табылмақ.

29.10.2015
223